Bir önceki yazımızı şu cümleyle bitirmiştik:
"Doğu'da yeni bir güç yükseliyordu: Şah İsmail ve Safevîler..."
Şimdi tarih bizi tam da o yükselişin başladığı yere götürüyor.
Çünkü Çaldıran Savaşı'nı anlamak istiyorsak önce Şah İsmail'in kim olduğunu, Safevî hareketinin nasıl ortaya çıktığını ve kısa sürede nasıl büyük bir devlete dönüştüğünü bilmemiz gerekiyor.
Bu hikâye yalnızca iki hükümdarın karşı karşıya gelmesinin hikâyesi değildir.
Bu; bir tarikatın siyasî bir güce dönüşmesinin, Anadolu'daki Türkmen topluluklarının yeni bir lider etrafında toplanmasının ve İran coğrafyasında yeni bir devletin doğmasının hikâyesidir.
Ve bu hikâyenin merkezinde çok genç bir isim vardır:
Şah İsmail.
Erdebil'den Başlayan Hikâye
Safevîlerin hikâyesi Şah İsmail'le başlamadı.
Bu hareketin kökleri, XIV. yüzyılda Erdebil'de ortaya çıkan Safeviyye tarikatına kadar uzanıyordu. Tarikatın kurucusu Şeyh Safiyyüddin-i Erdebîlî idi.
Başlangıçta tasavvufî bir yapı olan Safeviyye, sonraki şeyhler döneminde giderek daha geniş bir coğrafyada taraftar toplamaya başladı. Fakat zamanla hareketin karakteri değişecekti.
Özellikle Şeyh Cüneyd döneminde Safeviyye'nin siyasî hedefleri daha belirgin hâle geldi. Cüneyd yalnızca bir tarikat şeyhi olarak kalmak istemiyor, siyasî ve askerî bir güç oluşturma arayışına giriyordu. Bu durum bölgedeki hükümdarları da endişelendirdi.
Cüneyd'in 1460'ta Şirvanşahlarla mücadele sırasında öldürülmesinin ardından müridleri oğlu Şeyh Haydar'ın etrafında toplandı.
İşte Safevî hareketinin askerî karakterinin daha da belirginleştiği dönem böyle başladı.
Şeyh Haydar ve Kızılbaşlar
Şeyh Haydar, babasının bıraktığı mirası daha ileri taşıdı. Müridlerini yalnızca dinî bir topluluk olarak değil, gerektiğinde savaşabilecek güçlü bir yapı hâline getirdi.
Haydar döneminde müridlerinin kullandığı özel başlık dikkat çekiyordu: On iki dilimli kırmızı başlık.
Bu başlık, zamanla hareketin en belirgin sembollerinden biri oldu. Osmanlı kaynaklarında bu topluluklar "Kızılbaş" adıyla anılmaya başladı. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu adlandırmanın Haydar'ın müridlerinin kullandığı kırmızı başlıkla bağlantılı olduğunu belirtmektedir.
Böylece Safevî hareketinin etrafında yalnızca şeyhine bağlı müridler değil, savaşmaya hazır önemli bir askerî güç de oluştu.
Ancak bu yükseliş uzun süre sorunsuz devam etmedi. 1488 yılında Şeyh Haydar, Şirvanşah Ferruh Yesâr ve Akkoyunlu kuvvetleriyle giriştiği savaşta öldürüldü.
Geride çocukları kaldı. Bunlardan biri, ileride tarihin akışını değiştirecek olan İsmail'di.
Küçük Bir Çocuğun Büyük Hikâyesi
Şah İsmail 1487 yılında Erdebil'de doğdu.
Babası Şeyh Haydar, annesi ise Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın kızı Âlemşah Halime Begüm idi.
Ancak İsmail'in çocukluğu sıradan bir şehzade veya hükümdar çocuğunun hayatına benzemiyordu. Babası öldürüldüğünde İsmail henüz çok küçük yaştaydı. Ailesiyle birlikte hapsedildi. Yıllarca gözetim altında tutuldu.
Safevî müridleri ise onu korumaya ve gelecekte hareketin başına geçmesini sağlamaya çalıştı.
Akkoyunlu hükümdarı Sultan Yakub'un ölümünden sonra ortaya çıkan siyasî karışıklıklar, İsmail ve taraftarları için yeni bir fırsat oluşturdu. İsmail henüz çocuk yaşta Safevî hareketinin şeyhi kabul edildi.
Önce Gîlân bölgesine götürüldü. Burada hem dinî eğitim aldı hem de çevresindeki Kızılbaş liderlerden askerî ve siyasî konularda eğitim gördü. Bu dönem onun hayatındaki en önemli hazırlık yıllarından biriydi.
Anadolu'dan Gelen Türkmenler
Şah İsmail'in gücü yalnızca İran'daki taraftarlarından oluşmuyordu.
Anadolu'dan da önemli sayıda Türkmen onun etrafında toplanmaya başladı. Ustaclu, Şamlu, Rumlu, Tekelü, Dulkadırlı, Varsak ve diğer Türkmen gruplarından Kızılbaşlar Şah İsmail'in çevresinde toplandılar.
Özellikle 1500 yılı civarında Erzincan bölgesine geldiğinde çevresindeki destek giderek büyüdü. Bu gelişme Osmanlı açısından önemliydi.
Çünkü Anadolu'da yaşayan bazı Türkmen topluluklarının Safevî hareketine katılması, meselenin yalnızca İran sınırları içinde kalan bir siyasî gelişme olmadığını gösteriyordu. Artık Anadolu ile İran arasındaki siyasi ve dinî bağlar Osmanlı yönetiminin dikkatini çekmeye başlamıştı.
Şah İsmail Artık Sadece Bir Şeyh Değildi
1500 yılında Şah İsmail, Erzincan'dan hareket ederek Şirvanşahların üzerine yürüdü.
Babasının ve dedesinin ölümünün intikamını almak amacıyla Şirvanşah Ferruh Yesâr'la savaştı. Ferruh Yesâr öldürüldü. Bakü ve Şamahı da Safevîlerin kontrolüne geçti.
Şimdi sırada çok daha büyük bir hedef vardı: Akkoyunlular.
Akkoyunlu Devleti, bölgedeki en önemli siyasî güçlerden biriydi. Ancak devlet artık eski gücünde değildi. İç mücadeleler Akkoyunluları zayıflatmıştı. Şah İsmail için tarihî fırsat ortaya çıkmıştı.
1501: Tebriz ve Yeni Bir Devlet
Şah İsmail, Akkoyunlu hükümdarı Elvend'in ordusuyla karşılaştı. Şerur civarında yapılan savaşta Akkoyunlu kuvvetleri yenildi.
Şah İsmail ardından Tebriz'e girdi ve burada şah olarak tahta çıktı.
Böylece Safevî Devleti'nin kuruluşu gerçekleşti. Şah İsmail henüz 14 yaşlarında genç bir hükümdardı. Fakat artık yalnızca Safeviyye tarikatının şeyhi değildi.
Bir devletin hükümdarıydı. Bu, İran tarihi açısından büyük bir dönüm noktasıydı.
Yeni Devletin Mezhep Politikası
Şah İsmail'in kurduğu devletin en önemli özelliklerinden biri, On İki İmam Şiîliği'nin devletin resmî mezhebi hâline getirilmesiydi.
Bu karar, Safevî Devleti ile Sünnî Osmanlı Devleti arasındaki farklılığı daha da belirginleştirdi. Ancak burada önemli bir noktayı özellikle vurgulamak gerekir:
Osmanlı-Safevî çatışmasını yalnızca mezhep çatışması olarak açıklamak doğru değildir.
Ortada aynı zamanda büyük bir siyasi hâkimiyet mücadelesi vardı. Anadolu'daki Türkmen grupları üzerindeki nüfuz, Doğu Anadolu ve Irak üzerindeki hâkimiyet, İran coğrafyasındaki üstünlük ve bölgedeki devletler arasındaki güç dengesi de mücadelenin önemli parçalarıydı.
Dolayısıyla ileride yaşanacak Osmanlı-Safevî savaşlarını anlamak için hem mezhebî hem siyasî boyutu birlikte değerlendirmek gerekir.
Şah İsmail'in Hızlı Yükselişi
Tebriz'in alınması yalnızca başlangıçtı. Şah İsmail kısa sürede İran coğrafyasının önemli bölümünü hâkimiyeti altına almaya başladı.
Irak-ı Acem, Fars ve Kirman gibi bölgeler Safevî topraklarına katıldı. Daha sonra Safevî hâkimiyeti Horasan'a kadar genişledi. Şah İsmail'in kurduğu devlet, kısa süre içinde bölgenin en önemli güçlerinden biri hâline geldi.
Bu genç hükümdarın başarısının arkasında birkaç önemli unsur vardı: Kızılbaş Türkmenlerin askerî desteği, Safeviyye'nin uzun yıllara dayanan örgütlenmesi, Akkoyunluların zayıflaması ve Şah İsmail'in siyasî-askerî liderliği.
Şair Şah İsmail
Şah İsmail'i yalnızca savaş meydanlarıyla anlatmak da eksik olur. O aynı zamanda önemli bir şairdi.
"Hatâî" mahlasıyla Türkçe şiirler yazdı. Çağdaşları ve sonraki kaynaklar onu hem kılıç hem kalem sahibi bir hükümdar olarak değerlendirdi.
Bu yönüyle Şah İsmail, yalnızca askerî bir lider değil, aynı zamanda güçlü bir kültürel miras bırakan tarihî bir şahsiyetti.
II. Bayezid ile İlk İlişkiler
Şah İsmail'in Tebriz'de tahta çıkması Osmanlı tarafından yakından takip edildi. İlginç olan şu ki II. Bayezid, Şah İsmail'in Tebriz'e hâkim olup tahta çıkmasını tebrik etmek üzere elçiler gönderdi.
Yani başlangıçta Osmanlı-Safevî ilişkileri doğrudan savaşla başlamadı.
Fakat bu diplomatik dönem uzun sürmedi. Çünkü Şah İsmail'in Anadolu'daki Kızılbaş Türkmenlerle ilişkisi devam ediyordu. Safevîlerin Anadolu'daki nüfuzu Osmanlı yönetimi açısından giderek daha önemli bir güvenlik meselesine dönüşüyordu.
Nûr Ali Halife ve Anadolu
1512 yılına gelindiğinde gerilim artık daha görünür hâle geldi. Şah İsmail, Nûr Ali Halife Rûmlû'yu Anadolu'ya gönderdi. Amaç Safevîlere bağlı Kızılbaş Türkmenlerin desteğini güçlendirmekti.
Nûr Ali Halife'nin kuvvetleri Tokat civarında bir Osmanlı birliğini yendi. Tokat'ta Şah İsmail adına sikke kestirilmesi ise olayın sembolik ve siyasî önemini daha da artırdı.
Artık Osmanlı yönetimi açısından mesele çok daha açık hâle gelmişti:
Safevî Devleti yalnızca doğuda büyüyen bir devlet değildi; Anadolu'da da siyasi ve toplumsal bir nüfuz alanı oluşturmaya çalışıyordu.
Tam bu sırada Osmanlı tahtında da büyük bir değişim yaşandı. II. Bayezid tahttan çekilmişti. Yavuz Sultan Selim padişah olmuştu. Ve Yavuz'un Şah İsmail'e bakışı, babası II. Bayezid'in yaklaşımından çok daha sert olacaktı.
İki Genç Hükümdarın Yolları Kesişmek Üzereydi
Bir tarafta Yavuz Sultan Selim, diğer tarafta Şah İsmail. İki hükümdarın da önünde güçlü devletler, geniş coğrafyalar ve büyük siyasi hedefler vardı.
Şah İsmail, İran merkezli Safevî Devleti'ni hızla büyütüyordu. Yavuz ise Osmanlı tahtına yeni çıkmış, devletin doğu sınırındaki gelişmeleri yakından takip etmeye başlamıştı.
Artık mesele yalnızca diplomasi değildi. Anadolu'daki gelişmeler, iki devlet arasındaki rekabeti giderek daha sert bir noktaya taşıyordu. Fakat henüz savaş başlamamıştı.
Çaldıran Ovası'na giden yol daha yeni açılıyordu.
Sonuç: Bir Devlet Doğdu, Yeni Bir Mücadele Başladı
Şah İsmail'in hikâyesi, birkaç yıl içinde gerçekleşen olağanüstü bir yükseliştir. Bir tarikatın başındaki hareket... Bir genç lider... Anadolu'dan gelen Türkmen destekçileri... Zayıflayan Akkoyunlu Devleti... Ve sonunda Tebriz'de kurulan yeni bir devlet.
Safevî Devleti artık Osmanlı'nın doğusundaki en önemli güçlerden biriydi.
Şah İsmail'in yükselişiyle birlikte İran coğrafyasında yeni bir dönem başladı. Ancak bu yükseliş Osmanlı ile Safevîler arasındaki rekabeti de kaçınılmaz biçimde derinleştirdi.
Şimdi tarih bizi bir sonraki dönüm noktasına götürüyor: 1511 Şahkulu İsyanı.
Anadolu'da patlak veren bu büyük isyan, Osmanlı Devleti'nin Safevî tehlikesine bakışını değiştirecek ve Yavuz Sultan Selim'in doğu politikasını şekillendiren önemli gelişmelerden biri olacaktı.
Bir sonraki yazımız: ŞAHKULU İSYANI - Anadolu'da Büyük Sarsıntı: Osmanlı Neden Alarm Verdi?
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — "Safeviyye": Safeviyye'nin ortaya çıkışı, Şeyh Cüneyd, Şeyh Haydar, Kızılbaşlar ve Şah İsmail'in 1501'de Safevî Devleti'ni kurması. İncele
- TDV İslâm Ansiklopedisi — "Şah İsmail": Şah İsmail'in hayatı, çocukluğu, eğitimi, Anadolu'daki Türkmen desteği, 1500-1501 gelişmeleri ve siyasî yükselişi. İncele
- TDV İslâm Ansiklopedisi — "Safevîler": Safevî Devleti'nin kuruluşu, mezhep politikası, genişlemesi ve Osmanlı-Safevî ilişkilerinin başlangıcı. İncele
- TDV İslâm Ansiklopedisi — "Kızılbaş": Kızılbaş topluluklarının oluşumu, Anadolu'dan gelen Türkmen grupları ve Şah İsmail'in çevresinde toplanmaları. İncele
- TDV İslâm Ansiklopedisi — "Cüneyd-i Safevî": Safeviyye'nin siyasî bir güce dönüşmesinde Şeyh Cüneyd'in rolü. İncele