Türk birliği mi, İslam birliği mi?

Osmanlı Cihan Devleti dağılmanın eşiğine gelince bir savunma stratejisi, bir çıkış yolu olarak “Osmanlıcılık mı, Türk birliği mi yoksa İslam birliği mi” tartışmaları başladı. “Osmanlıcılıktan” pek bir eser kalmadı diyebiliriz ama Türk birliği ve İslam birliği tartışmaları 150 yıl sonra bile sıcaklığını koruyor. Rusya, 1850’den itibaren Türkistan ve Kafkasya’daki Türk topraklarını işgale başladı.

Buralardan Osmanlı’ya sığınan münevverlerin etkisiyle, Balkan bozgununun yol açtığı karamsarlık, ümitsizlik